Het immuunsysteem

Het immuunsysteem (afweersysteem) is een ingewikkeld systeem van weefsels, cellen en eiwitten, die verspreid in het gehele lichaam voorkomen. Samen beschermen zij ons lichaam tegen ziekteverwekkers zoals bacteriën, virussen, schimmels, wormen en parasieten.

Hoe werkt het immuunsysteem?

Om de werking van het immuunsysteem uit te kunnen leggen, vertellen we eerst kort iets over het menselijk lichaam.

immuunsysteem

Stamcellen

In de beenderen van mensen zit aan de binnenkant beenmerg. In dit beenmerg worden de stamcellen (moedercellen) gemaakt. Uit deze stamcellen ontstaan alle bloedcellen.

Dit zijn de rode bloedcellen, die zuurstof in het bloed vervoeren, de bloedplaatjes, die zorgen voor het stollen van het bloed zodra een wondje ontstaat en tenslotte een heleboel verschillende soorten witte bloedcellen.

Witte bloedcellen

De witte bloedcellen kunnen we onderverdelen in lymfocyten (B-cellen, T-cellen en NK-cellen) en fagocyten (granulocyten en monocyten/macrofagen). Via de verschillende onderdelen van het afweersysteem, kunnen de witte bloedcellen rijpen en hun werk doen.

Lever

In de lever zitten veel fagocyten (eetcellen) die bacteriën uit het bloed halen zodra die de lever passeren. Verder is de lever belangrijk voor de productie van eiwitten voor het complement systeem, waar we het verderop over zullen hebben.

Lymfocyten

In de neus- en keelamandelen, de lymfeklieren en in de milt zitten veel lymfocyten die het lichaam beschermen tegen mogelijke ziekteverwekkers.

Belangrijkste functies van het immuunsysteem

De belangrijkste twee functies van het immuunsysteem zijn:

Het opruimen van ziekteverwekkers.
Het opruimen van overbodig geworden menselijke celresten.

Het immuunsysteem moet dus EN ziekteverwekkers kunnen herkennen EN onderscheid kunnen maken tussen menselijke celresten die overbodig geworden zijn en cellen die nog goed functioneren.

Het opruimen van ziekteverwekkers door het immuunsysteem gaat meestal gepaard met ontstekingsverschijnselen. Dit zijn bijvoorbeeld koorts, zwelling, roodheid, pijn of een algeheel ziektegevoel. Je hebt dan een infectie.

Het opruimen van overbodig geworden celresten gebeurt iedere dag en gaat als het goed is geruisloos en zonder ziektegevoel.

De belangrijkste onderdelen van het immuunsysteem

Het immuunsysteem bestaat uit meerdere onderdelen, die elkaar allemaal aanvullen.

1ste lijns afweer

Het eerste onderdeel noemt men de 1^ste lijns afweer. Deze bestaat uit de huid, het slijmvlies in de luchtwegen (neus/keel/longen) en slijmvlies in het darmstelsel.

Een onbeschadigde huid houdt bacteriën buiten (bijvoorbeeld iemand met brandwonden heeft een grotere kans om een infectie te krijgen).
In de slijmvliezen zitten bacteriedodende stoffen: bijvoorbeeld maagsappen bevatten zuur en speeksel, maar ook tranen en zweet, bevatten beschermende stoffen. Door de beweging van het slijm door trilharen in het slijmvlies en door hoesten en niezen worden ziekteverwekkers uit het lichaam verwijderd.
In de darmen bevinden zich veel goede bacteriën, die zorgen dat ziekteverwekkers geen kans krijgen een infectie (bijvoorbeeld diarree) te veroorzaken.

2^de lijns afweer

De 2^de lijns afweer wordt gevormd door het niet-specifieke ofwel aangeboren afweersysteem en het specifieke ofwel verworven afweersysteem.

Niet specifiek wil zeggen: deze witte bloedcellen en afweereiwitten kunnen op meerdere soorten ziekteverwekkers reageren.

Specifiek wil zeggen: deze witte bloedcellen en afweereiwitten kunnen alleen op bepaalde ziekteverwekkers reageren, dus ze kennen of herkennen maar één soort ziekteverwekker.

De niet-specifieke afweer

Deze bestaat uit meerdere soorten witte bloedcellen en afweereiwitten. De belangrijkste afweercellen zijn de fagocyten die de mogelijkheid hebben om allerlei soorten ziekteverwekkers te omsluiten en op te eten.

De afweereiwitten van de niet-specifieke afweer zijn de zogenaamde complement-factoren. Hun taken bestaan uit het afbreken van allerlei soorten ziekteverwekkers en het geven van signalen aan fagocyten dat ze ziekteverwekkers op moeten eten.

De specifieke afweer

Deze bestaat ook uit meerdere soorten witte bloedcellen en afweereiwitten.

De belangrijkste afweercellen zijn de T-cellen en de B-cellen.

We kennen drie soorten T-cellen:

De cytotoxische T-cellen (CD 8): zij doden geïnfecteerde lichaamscellen.
De T-helper cellen (CD 4-cellen): zij roepen de cytotoxische T-cellen op om geïnfecteerde lichaamscellen te doden én ze geven de B-cellen de opdracht om immunoglobulines (ofwel antistoffen) te maken.
De T-geheugencellen: bij een herhaalde infectie van dezelfde ziekteverwekker herkennen zij deze al.

Zodra een ziekteverwekker in het menselijk lichaam binnendringt, activeren de T-helpercellen de B-cellen om zogenaamde plasmacellen te worden. De plasmacellen gaan vervolgens over tot de productie van immunoglobulines. Dit zijn heel specifieke afweereiwitten, die speciaal voor één ziekteverwekker gemaakt worden.

We kennen 5 soorten immunoglobulines (Ig).

IgG: voor elke ziekteverwekker wordt een specifiek IgG gemaakt. IgG kan door de wand vande bloedvaten naar de weefsels. Het kan ook via de placenta (moederkoek) naar het ongeboren kind. Het IgG van de moeder zorgt in de eerste zes maanden voor de afweer van de baby. IgG is de grootste groep en is onderverdeeld in subklassen 1 t/m 4.
IgA: komt voor in speeksel, tranen, op de slijmvliezen van het maag-darmkanaal en in de longen. IgA zit ook in moedermelk.
IgM: wordt als eerste geproduceerd zodra ziekteverwekkers het lichaam binnendringen.
IgE: speelt een belangrijke rol bij infecties met parasieten en wormen. Wordt gevonden in hogere concentraties bij allergieën.
IgD: de functie hiervan is onbekend.

Hoe werken de immunoglobulines?

Zodra B-cellen een ziekteverwekker in het lichaam signaleren, gaan zij immunoglobulines produceren. De immunoglobulines gaan zich vervolgens aan de ziekteverwekkers hechten als een soort “vlaggetje”. Hierdoor kunnen de ziekteverwekkers herkend worden door fagocyten en deze eten dan de ziekteverwekkers op. Kijk ook het filmpje!

Wat is een afweerstoornis?

Een afweerstoornis, ook wel immuundeficiëntie genoemd, is een aandoening waarbij het afweersysteem van het lichaam niet goed werkt. Dit betekent dat het lichaam minder goed beschermd is tegen ziekteverwekkers zoals virussen, bacteriën en schimmels, waardoor mensen met een afweerstoornis vaker ziek worden en infecties hebben.

De volgende filmpjes, die laten zien hoe je immunoglobulines toedient, kan je zien op de pagina: ‘Behandeling’.

In het prachtige boek Je Wonderbaarlijke Immuunsysteem wordt het immuunsysteem uitgelegd aan kinderen.

Het boek is samengesteld door de Japanse Vereniging voor Immunologie (JVI) en is prachtig geïllustreerd door Tomoko Ishikawa.